Vandag is GRA-dag en ons almal vier die amptelike ontstaan van Afrikaans as kultuurtaal 135 jaar gelede toe die Genootskap van Regte Afrikaners gestig is. Van die begin af is daar ywerig letterkunde in Afrikaans voortgebring. Van 1994 af het die Afrikaanse letterkunde gekwyn en word dit gekenmeer deur 'n ideologiese beheer van die staat soos in Sowjet-Rusland, met die groot uitgewers wat hoofsaaklik polities korrekte boeke, dikwels in geradbraakte Afrikaans, publiseer.
Op 14 Junie het ek die volgende brief op LitNet gepubliseer, in repliek op 'n uiters bevooroordeelde resensie wat André P. Brink in Rapport oor my roman Moltrein geskryf het. Toevallig het ek nou weer daarop afgekom en vind dit gepas om dit vandag, 'n dag waarop verskeie Afrikaanse organisasies mense aanmoedig om boeke in ons taal te koop, weer te publiseer.
André P Brink het op Sondag 6 Junie 2004 ’n bevooroordeelde tirade in plaas van ’n resensie oor my boek Moltrein geskryf. Ek kon glad nie my roman in sy uitbarsting herken nie.
Brink het nog altyd ’n erg moralistiese streep gehad. As hy hom reeds in sy mees onlangse roman, Anderkant die stilte, belaglik gemaak het met sy gepreek oor kolonialisme en die wreedheid van alle blanke Duitse mans, bereik hy hier nuwe hoogtes as hy my arme klavierspeler van “manlike chauvinisme” beskuldig op grond van een reël wat in sy skokkende glorie as bewysstuk uitgestal word. Brink gaan met my boek om soos die destydse Aksie Morele Standaarde met Leroux se Magersfontein gemaak het: hy het — lyk dit my — deur die hele boek geblaai op soek na, enersyds, lelike woorde en andersyds ’n gebrek aan politieke korrektheid.
Kennelik is dit gedoen om my roman te diskrediteer, om dit aan te bied as een of ander sensasionele katalogus van erotiese tonele wat hulself een na die ander onsamehangend afspeel. Wat my egter verbyster, is die infantiele en selfs vulgêre manier waarop Brink, wat homself daarop roem dat hy ’n kenner van letterkunde is, hierdie aspek benader. Dit is nie eens studentikoos nie; dit is net ordinêre swak smaak.
Brink het hom nou al meermale onderskei as iemand wat dit moelik vind om by die onderwerp te hou. As hy nie tydens ’n lesing oor Van Wyk Louw, soos verlede jaar by RAU, ’n hele kwartier aan Jackie Nagtegaal se kreatiewe taalgebruik afstaan of as ’t ware skuimend om die mond teen George W Bush lostrek nie, lei hy sy reeks stommiteite oor my roman in met ’n “storietjie oor die cockney, so ’n Andy Capp-mannetjie” wat ’n motor wil koop. ’n Mens sou ’n hele Freudiaanse analise kon doen oor Brink se verklaring dat hyself deur my boek, soos hy dit stel, “gefok” voel, sy dit dan sonder passie, maar ek wil vra: van wanneer af is “passie” ’n literêre maatstaf?
Beskik Brink oor enige maatstawwe behalwe sy manie oor “manlike chauvinisme” en ’n skoolvosserige vitterigheid oor my taalgebruik? Om darem te beweer dat ek “belangeloosheid gebruik wanneer ek ‘onbelangstellendheid’ bedoel” is gewoon verkeerd wanneer die vierde uitgawe van die HAT, Perskor 2000, altwee betekenisse van “belangeloos”, dws “sonder betaling, sonder eie voordeel”, maar ook “sonder belangstelling”, erken. Ek het reeds voorheen gedreig om Brink se Donkermaan weer ’n keer deur te lees weens die irritasie van sy vele anglisismes, om van die lukrake invoeging van Engelse woorde nie te praat nie, want dit lyk my ons letterkunde wat in die verlede darem debat oor ’n paar idees of beginsels toegelaat het, behels deesdae ’n heksejag oor mekaar se “skryffoute”.
Waaraan ’n mens jou nog meer verwonder, is dat Brink, die taalkundige libertyn en apologeet vir Nagtegaal se “loslit-, losmaag- en oopgulp-Afrikaans”, om Kas Landman se tipering te gebruik, nou skielik sy liniaal uitgehaal het om letterlik die lengte van my sinne te meet en selfs ’n verkeerde gebruik van die verlede tyd bespeur.
Maar uiteindelik weet ons albei waaroor dit gaan: dit is veel minder ’n kwessie van grammatika of gebrekkige passie as twee wêrelde in botsing. Jare lank is ek en ander eintlik verhoed om te skryf deur die groteske stereotipes en karikature van Afrikaners en apartheid wat deur Brink, Gordimer et al die wêreld ingestuur is. Soos Talleyrand gesê het, “Tout ce qui est exagéré est insignifiant” (Alles wat oordrewe is, is onbenullig.) Hierdie oordrewe geskrifte noem hulle “Sefefrikin Litritjur”. Dit wat Brink so ontstig in my boek, is juis die oneerbiedige hantering van al die politieke clichés wat by die jaart uit die koloniale woordverwerkers gestroom het. Oor en oor in Moltrein gebruik ek die term “apartheidsland”, byvoorbeeld, in ’n verestetisering van die woord en uiteindelike weerwraak van die kuns op die politiek. Omtrent elke sin in die boek is ironies, maar dit het Brink nie agtergekom nie.
Daar is ’n hele klomp verwysings, van die ooglopendes na Proust en Balzac tot die onaangekondigdes, maar tog nie minder blatant nie, soos byvoorbeeld die gedeeltes oor die passages wat leen by Walter Benjamin se Passagenwerk. Brink se hatige strydskriffie in Rapport maak geen melding daarvan nie. Uiteraard was Benjamin ook ’n Paryse balling, wat in 1940 op die Spaans-Franse grens selfmoord gepleeg het.
“Eendimensionele” voorstelling van Parys? Dan het Brink seker nog nie vir Berberowa of Nabokof oor die stad gelees nie, veral eersgenoemde se Le laquais et la putain.
Daar is ’n hele klomp idees in die boek, ook politieke idees. As Anton du Preez niks van politiek weet nie, is Brink se eie insigte op die amoebavlak. Onder andere sien die karakter die Suid-Afrikaanse revolusie van 1994 as die laaste stuiptrekking van die modernistiese gelykheidsideaal en wys op die paradoks van ’n oorname deur selferkende kommuniste hier by ons terwyl Europa hulle verwerp. Sover ek weet is die koppeling van Boerehaat en Jodehaat nie “holruggery” of “afgesaag” nie en sy siening van die Verligting as tegelyk rasioneel en irrasioneel, is nie net ’n eerste in Afrikaans nie, maar selfs binne ’n Europese konteks hoogs oorspronklik, al moet ek dit self sê.
Brink verraai, soos Gordimer, sy koloniale bewussyn as hy in gewyde terme na Houellebecq en Catherine Millet se onlangse werke verwys wat “gegrond is op ’n indrukwekkende filosofie.” Hulle is mos darem van “oorsee” en dus beter. Houellebecq is ’n kuriositeit en dikwels interessant, maar in sy uitbeelding van Westerse dekadensie het hy die klok gehoor lui, maar weet nie waar die bel hang nie. Ek verkies my eie sienings bo dié van Houellebecq.
Daar is ’n groot behoefte aan saaklike en insiggewende resensies om Afrikaanse romans vir ’n breë publiek toeganklik te maak. Op een stadium in die goeie ou dae het Brink dit tog in die einste Rapport reggekry.
Sy huidige styl pas egter meer by ’n kougomkouende tiener as by ’n afgetrede professor van Engelse letterkunde. Dit is iemand van sy leeftyd nie waardig nie.
* * *
Tot sover my stuk wat aan Rapport gestuur is. Hier volg nou verdere kommentaar wat nie direk op die resensie betrekking het nie, maar miskien tog wel daarmee verband hou:
Vir ’n geruime tyd reeds beskou ek prof André P Brink as irrelevant vir die openbare en intellektuele debat in Afrikaans. Iemand sê nou die dag vir my dat Brink en Gordimer “geteer het op die pornografie van apartheid.” Van Wyk Louw het gepraat van die “nuttige dollar” wat mens in die buiteland kon verdien deur Suid-Afrika af te kraak. Vir ’n lang tyd was dit net te maklik om nog ’n roman oor “liefde oor die kleurgrens heen” of “die hardvogtige mynbaas wat die werkers uitbuit” of “die selflose vryheidsvegter” of “die revolusie is op hande” of dergelike te skryf terwyl die hele problematiek van hierdie land geïgnoreer word.
Deesdae kan mens nog steeds fasiel wees, maar dit raak natuurlik moeiliker. Elke dag word ons deur die koerantvoorblaaie herinner watter gewelddadige chaos daar in Suid-Afrika heers, die Hobbesiaanse natuurstaat wat onder die mooiklinkende term “demokrasie” aangebied word. Die keiser is kaal, maar niemand durf dit sê nie.
Ongelukkig geld dieselfde naaktheid ook vir André P Brink, Nadine Gordimer et al. Vanaf Kennis van die aand het Brink sy hele oeuvre gewy aan die politiek korrekte verguising van sy eie mense. Omdat ek in Moltrein begin torring aan die stereotipes wat jare lank in die buiteland — in die media, maar ook in die letterkunde — oor ons versprei is, kan Brink reeds die gevaarligte sien flikker.
In ’n sekere sin bevind Brink, Gordimer et al hulself in dieselfde posisie as die kommunistiese skrywers wat tydens Stalin se bewind en daarna die Sowjet-Unie as ’n utopie opgehemel het en die Weste as ’n fascistiese diktatuur voorgestel het. Toe die krake in hierdie voorstelling eers begin verskyn, het hulle soos tiere baklei om die hele bankrot tradisie, asook hul eie boeke, van ondergang te red.
Miskien sou daar nog iewers vir Brink ’n plek gewees het as ’n soort doyen van die Afrikaanse letterkunde, gegewe sy internasionale bekendheid. Die feit dat hy egter nou vorendag kom met onbesonne ideologiese kritiek op enigiets wat nie met sy eie opvattinge strook nie, maak so ’n ererol eintlik onmoontlik. Trouens, vir die Afrikaanse letterkunde en denke om vooruitgang te maak, sal ons nie rondom André P Brink kan beweeg nie, maar bo-oor sy lyk, figuurlik gesproke.
Behalwe dat Brink se kleinlike moralismes en sjiek-radikalisme vir my afskuwelik is, koester ek, anders as hy teen my, geen wrok jeens die man nie. Soos Joan Hambidge egter iewers al vir Dirty Harry aangehaal het: Go ahead, make my day. Brink se klein provokasie mag my dalk net inspireer om finaal met die gemors wat die afgelope dekades deurgegaan het vir politieke prosa en die anti-apartheidsroman af te reken. Daar is destyds gepraat van “oopskryf”; dit is nou tyd vir afskryf.
Oor die afgelope tyd was daar eintlik te veel retoriek en etikettering, en te min werklike intellektuele argumentering in Afrikaans. Miskien is dit tyd om die hele debat rondom politiek en letterkunde weer in oënskou te neem, terwyl ons die Tendenzliteratur van Brink, Gordimer et al ontleed, om nie te praat van hul politieke en filosofiese idees — of gebrek daaraan — wat onder vernaamklinkende titels gebundel is nie. Nog nooit vantevore is soveel fasiliteit en domheid met soveel fanfare aangebied nie.
Sodra ek ’n paar dae grasie het, mag ek dalk ’n korterige opstel produseer rondom die tema van iets soos “Apartheidspornografie: die stereotipes van Brink, Gordimer et al.” Niks sal my groter plesier verskaf as om die hele benouende tradisie onder die soeklig te plaas, en die wortels daarvan in die Stalinistiese literatuurteorie bloot te lê nie.
Op ’n manier het die Berlynse muur nog nie in Suid-Afrika geval nie. Kom ons gryp ’n paar tienpondhamers en pak hierdie broodnodige werkie aan.
'n Mens kan nie anders as om 'n bewondering vir die ANC en SAKP te hê om te sien hoe hul revolusie, wat jare lank in Moskou, Londen, Oos-Berlyn en ander stede beplan is, stap vir stap geïmplementeer word nie. Wie sou kon dink dat die blanke Afrikaanse skole uiteindelik gedwing gaan word om ook te staak soos die gebruik in die swart woonbuurte is? Maar die gedwonge sluiting van ons skole is maar een revolusionêre simptoom van vele.
